کاربر مهمان، خوش آمدید
، خوش آمدید
پرکاردوزی
سیاوش مبارکی و داریوش مبارکی  1398/07/01 

 در سوزن دوزی بلوچستان، طرح های متنوعی وجود دارد. از طرح ها یا دوچ های برجسته ی بلوچی می توان به جاتر، پلی وار،پریوار،پُرکار، پیت وودینک، بنارسی،سیاهدوچ، مِشین دوزی (ماشین دوزی یا چرخ دوزی) و... اشاره کرد که هر کدام از این دوچ ها یاطرح ها خود به چندین دوخت و طرح مختلف و متنوع تقسیم میشوند. 

پرکاردوزی یک دوخت زمان بر است و صبر و حوصله ی زیادی می طلبد و نهایتا این که نیازمند دقت و ظرافت در کاراست. در غالب این مناطق کارگاه های پرورش کرم ابریشم و پارچه بافی در گذشته وجود داشته است و فرآیند رنگ آمیزی نیزتوسط خود سوزن دوزان صورت میگرفته است. از شاخص ترین دوزندگان این طرح، می توان به مهتاب نوروزی از قاسم آباد و مهناز جمالزهی از ایرندگان و ساره مبارکی از چانف و هاتونان ویدادی از مُته سِنگ اشاره کرد . در میان نام بردگان مهتاب نوروزی از همه معروف تر است و بسیاری از لباس های سفارشی  فرح  پهلوی را وی دوخته است که در موزه ی کاخ پوشاک سعد آباد و نیاوران با نام وی در معرض دید بازدیدکنندگان قرار  دارند.

از محصولات که با دوخت پرکار  تلفیق می شود به کراوات پرکاردوز سوزن دوزی ، کوسن پرکاردوز سوزن دوزی، رومیزی پرکاردوز سوزن دوزی و تابلو پرکاردوز سوزن دوزی اشاره کرد

امروزه  به اشتباه این دوخت به پنوچی دوچ  گفته می شود و عده ای نیز آن را افغانی دوچ می نامند . در ارتباط با اشتهار این دوخت به پنوچی دوچ، باور بر این است که برای اولین بار دکتر حبیب الله ملک نژاد این دوخت را در مرکز استان به نام دوخت فنوچی معرفی کرده است و مردمان منطقه زاهدان این دوخت را به این نام می شناخته اند و با این نام به سوزن دوزان و صنعت گران سفارش می دادند . دوخت افغانی همان پرکار است و تغییراتی در آن رخ داده است به سفارش مردم بلوچستان در ولایت های شمالی افغانستان از جمله بغالن و کندوز دو خته می شود در ارتباط با افغانی دوچ و بلوچی دوچ، می توان دو دوخت را از هم تمییز داد  و مشخص کرد که کدام دوخت پُرکار افغانی دوچ است و کدام یک بلوچی دوچ است. از جمله تفاوت های این دو دوخت می توان به شکل ظاهری این دو دوخت اشاره کرد به نحوی که در افغانی ئوچ ، پشت و رو دوخت مانند هم است حال آن که در بلوچی دوچ این گونه نیست و کل دوخت پرکار ، از پشت دوخته می شود . زمانی که دوچ بلوچی را از پشت مشاهده کنیم ، نخی را که برای پر کردن نقش به کار رفته است دیده نمی شود در صورتی که در افغانی دوچ  قابل مشاهده است. از تفاوت های دیگر، نقوشی است که در این دو دوخت به کار می رود، کار به نحوی که در نقوش بلوچی دوچِ پُرکار تلاش برای حفظ ،  اصالت است در حالی که در افغانی دوچ، تلاش برای تقلید از طرح ها و نقوش سفارشی جدید است . این رویکرد، علاوه بر نقوش، در زمینه ی رنگ نیز قابل مشاهده است  ؛ یعنی در افغانی دوچ الزامی برای رعایت رنگبندی وجودد ندارد . اما در بلوچی دوچ اصول رنگبندی رعایت می شود در پرکار بلوچی دوچ در بحث دوخت تفاوت هایی وجود دارد  می شود رعایت رنگ بندی اصول دوچ . در بلوچی دوچ، پُرکار در دارد وجود تفاوت هایی دوخت بحث . دوچ ایرندگان در بحث نقشه زدن با دارد تفاوت دارد . در دوچ نقوش اصلی سوزن دوزی پرکار  کار ایرندگان ، راه و درو را یکباره انجام می دهند حال آن که در مناطق دیگر ابتدا راه را کشیده و بار دیگر درو را روی آن طرح می زنند .

پیش از ورود به تحلیل نقوش سوزندوزی پُرکار لازم است تا ابتدا تفاوت میان نقش اصلی و حاشیه ی کناری آن که فاصله پرکننده بین نقوش اصلی است را شرح می دهیم :

یک نقش به دو قسمت گُل و گُوَچ تقسیم می شود. به نقش اصلی گُل می گویند ، مانند گل سرخ در حالیکه به نقش حاشیه-ای آن گُوَچ می گویند مانند ضربدر در طرح مُروارِد. با این توضیحات وارد تحیلیل و بررسی نقوش اصیل سوزن دوزی پُرکارمیشویم :

چارچَ : یکی از نقوش مورد استفاده در سوزن دوزی پُرکار است که از پنچ لوزی به هم پیوسته تشکیل شده است. چهار لوزیکه در پیرامون لوزی مرکزی قرار گرفته است نشان دهنده فرمی هندسی از چشم است که میتواند برگفته از چشم انسان یاحیوان باشد.

بُن تاس: شبیه به چار چم است با این تفاوت که در این نقش، چهار شاخه ی اضافی در بین دو شکل هندسی لوزی قرار گرفتهاست. تاس در گذشته یکی از ظروف مورد استفاده در بین مردمان بلوچستان بوده است که از آن برای نوشیدن آب و همچنین تعیین زمانبندی آبیاری کشاورزی استفاده می کنند.

پِنچ پلنگ : شامل دو خط موازی است که توسط دو خط موازی دیگر به شکل مورب یکدیگر را قطع می کنند. این طرح اگرچه بر گرفته از تخیّل هنرمند است ولی با دیدن فرم کلی این نقش مخاطب در ذهن پنچه ی پلنگ را تصویر می کند. در گذشته،در برخی از مناطق بلوچستان پلنگ وجود داشته است .

طائووس، طاووس یا طائونز: در سرزمین بلوچستان اگرچه طاووس وجود نداشته است، با این وجود هنرمند بلوچ با شنیدن زیبایی هایی که در این حیوان وجود داشته است، به خلق این نقش با کمک قوه تخیل خود دست زده است. روایت هایی وجود دارد مبنی بر اینکه به دلیل ارتباط بین هندوستان و بلوچستان، و شنیدن اوصاف این حیوان توسط سیّاحان و مسافران،سوزندوزان بلوچ دست به خلق این تقش زده اند. همچنین برخی معتقدند که نام این نقش از روایت های دینی یا اسطورهای وارد باور هنرمندان بلوچ شده است .

سروک: در نقش طاووس میتوان نقوش دیگری را نیز مشاهده کرد که برگرفته از نقش اصلی طاووس هستند، امّا فرم و نقش جداگانه ای گرفته اند و حتّی به شکل مستقل نیز نامگذاری می شوند. از جمله ی این نقوش، میتوان به سروک اشاره کرد.

کانت گامیش یا زومَک: این طرح از نقوش واقع گرایانه در بین نقوش سوزندوزی پُرکار بلوچ است که نشان دهنده ی شاخ گاو میش و همچنین نیش عقرب است که برگرفته از زمینه ی محیطی هنرمند می باشد. در بلوچستان گاومیش در مناطق جنوبی از جمله دشتیاری وجود داشته است. همچنین عقرب در بیشتر مناطق بلوچستان وجود دارد .

تیتوک بانوران: یکی از نقوشی هندسی است که به معنای آرایش عروس است. مربع مرکزی چش عروس است و در این تصویر به عنوان نمونه، رنگ آمیزی  که روی مربعهای آبی با رنگ زرد صورت گرفته است به معنای آرایشی است که در روز عروسی روی صورت عروس انجام می دهند.

گلِ سُهر : یکی از نقوش پُرکاربرد در سوزن دوزی پُرکار بلوچستان است. همانطور که از اسم آن پیداست به معنی گل سرخ است. این نقش نیز از نقوش گیاهی می باشد. امروزه به این نقش ستاره نیز گفته می شود.

گُلِبُنِ سُهر: در امتداد شکل اولیه به دست آمده از گُل سُهر، به نظر میرسد که هنرمند دست به خلاقیت بیشتری زده است و با پرسپکتیو دیگری نقش را طراحی کرده است. این نقش به نظر از دو قسمت تشکیل شده است: قسمت اوّل به شکل عدد هفت نشان داده شده است که نمایانگر ریشه یا بُنِ گُلِسُهر است و فرم لوزی شکل که توسط یک خط عمودی به آن متصل شده است نشان دهنده گُل سهر از زاویه ای دیگر است.

مروارید، مراورِد، مرواردَک، مرواردُک: یکی از نقوش پُرکاربرد دیگر در سوزندوزی پُرکار در بلوچستان، نقش مروارِد است.برخلاف شکل مروارید که دایره ای شکل است، هنرمند بلوچ آن را به شکل لوزی تصویر کرده است. در سوزندوزی بلوچی،نقوش دایره ای کمتر دیده میشود و بیشتر به نقوش مثلثی تمایل دارند.

تِلِنگ: یکی از نقوش حاشیه ای سوزندوزی پُرکار است که از گذشته در سوزندوزی های پُرکار دیده میشود. فرم کلی تِلِنگ شامل یک لوزی در پایین است که با خطّی عمودی به کنگره ها وصل میشوند.

چَم سُرومِگ: علاوه بر نقوش حاشیه ای موجود در سوزن دوزی پُرکار بلوچستان، یکسری نقوش حاشیه ای وجود دارد که در همه ی نقوش سوزندوزی مشترک هستند، ازجمله این نقوش میتوان به چَم سُرومِگ اشاره کرد. این نام از دو واژه ی چشم وسرمه ترکیب شده است که قسمت سفید رنگ، چشم و قسمت سیاه رنگ آن، سرمه است.

نتیجه گیری :

نقوش سوزن دوزی پُرکار نسبت به دیگر نقوش دارای پیچیدگی، دقت و ظرافت بیشتری هستند. بیشتر نقوش اصیل سوزن دوزی پُرکار از طبیعت که شامل نقوش گیاهی، حیوانی، انسانی و هندسی هست، گرفته شده است. همچنین زن بلوچ در نقوش پُرکار ی با کمک قوه تخیّل شروع به انتزاع در ارتباط با مشاهدات خوداز طبیعت و تفکّر در خصوص باورهای قومی و دینی خود کرده و دست به خلق نقوش که بیشتر بر پایه اصول هندسی وانتزاعی می باشد تا واقع گرایانه، زده اند. به همین دلیل در مناطق مختلف که سوزندوزی پُرکار صورت میگیرد، نام گذاریهای نقوش متفاوت است، به عنوان مثال، یک نقش را در مناطقی از بلوچستان به نام کانتگامیش و در منطقه ای دیگر با نام زومَک میشناسند. شش رنگ به کار رفته در رنگبندی سوزندوزی پُرکار در بلوچستان طبق مطالعات مردم شناسان در بررسی واژه های رنگ، ریشه ی اشتراکی مشترکی با دیگر فرهنگ های جهان دارد. در رنگ بندی سوزن بلوچ اصول رنگ رنگبندی  و ترتیب آن رعایت میشود. بیشترین رنگ به کار رفته در سوزندوزی اصیل بلوچ رنگ قرمز یا قهوه ای بوده است که از باور ها و طبیعت مردمان این سزرمین گرفته شده است. 

 


نظرات کاربران
ارسال نظر