کاربر مهمان، خوش آمدید
، خوش آمدید
هنر سوزن دوزی بلوچستان 1
سمیه رمضان ماهی  1396/07/19 

هنر صنعت ارزنده یی که فقط میتوان نور چشم زنان بلوچ نامیدش و نه هیچ چیز دیگر... بدون تردید سوزندوزی بلوچ را باید در زمره یکی از اصیلترین و جالب ترین صنایع دستی کشور بحساب آورد. این صنعت که در آن ذوق و خلاقیت زنان سوزن دوز بصورت طرحهای سنتی محلی که بیانگر خصوصیات و ویژگیهای هر منطقه است خلاصه میگردد، امروزه در میان صنایع هنری و سنتی کشور مرتبه و مقام بسیار والایی دارد. در مناطق شهری و روستائی بلوچستان کمتر زن یا دختری را میتوان یافت که با این هنر اصیل و ارزنده آشنائی نداشته باشد و اصولا سوزندوزی آنچنان با زندگی زن بلوچ آمیختگی یافته که وقتی درصدد یافتن منشا و مبدا آن برآئیم در این کار توفیقی چندان نخواهیم یافت زیرا هر دختر بلوچ از سنین کودکی ، ضمن آموختن و انجام امور مربوط به خانه داری موظف به فرا گرفتن سوزن دوزی نیز هست و به سبب دخالتی که سلیقه های گوناگون در تهیه ی نوارهای سوزن دوزی دارد میتوان طرحها و نقشهای متنوع و اصیل سوزندوزی را در منطقه ی بلوچستان مشاهده نمود. بر این اساس میتوان به جرات گفت تقریبا تمام دختران و زنان بلوچ که در فاصله سنی 10 تا 45 سالگی قرار دارند با سوزن دوزی آشنایند. شناخت این هنر ارزنده توسط ساکنان سایر شهرها با افزایش تقاضا برای محصولات سوزن دوزی و ازدیاد تولید در مناطق مختلف مقارن بوده است و از این رو انواع رومیزی، کوسن ، سفره، آباژور، پرده و غیره نیز توسط سوزندوزان تولید میشود.

سوزن دوزی از هنرهای زیبا و کاربردی بلوچستان است که با دوختهای سنتی دیگر مناطق ایران کاملاً فرق دارد و به آن بلوچی دوزی نیز می گویند . در زندگی ساده و دور از تجملً مردم بلوچ ، مهمترین وسیله‌ی تزئین لباس همین کار است. این هنر از زندگی و سنن قوم بلوچ ریشه گرفته است که آنرا ، مادران هنرمند به دختران خود آموزش می دهند .

در بلوچستان انواع مختلفی از سوزن دوزیها را می توان دید که توسط دستان ظریف زنان و دختران بلوچ روی پارچه و در نهایت ظرافت و زیبایی دوخته می شود . بیشتر این دوختها برای لباس خودشان استفاده می شود و مازاد آن را به بازار عرضه می کنند . بهترین نوع سوزن دوزی کار زنانی است که بین 18 تا 30 سال دارند . گفتنی است که نصب قطعات دوخته شده بر لباس علاوه بر زیبایی سبب استحکام آن نیز می شود . پیراهن زنان با چهار قطعه تزئین یافته است که عبارتست از یک قطعه پیش سینه ، دو قطعه سر آستین ، قطعه دیگری که در زیر پیش سینه بطور عمودی تا پائین پیراهن دوخته می شود ، جیب که در اصطلاح محلی «گُرْمتان » یا « پَنْدول » نامیده می‌شود. گاه قطعه عمودی زیر پیش سینه بکار نمی رود و فقط کنار جیب به طور عمودی با فاصله حاشیه دوزی می شود. همچنین پائین لباس و پا دامنی ( پاچه‌ی شلوار ) سوزن دوزی می شود. در این قطعات از طرح های هندسی و گاه غیر هندسی مانندانواع و گل بوته ها استفاده می شود که طرح های غیر هندسی برای تزئین پرده ، پشتی ، سفره ، دستمال و … بکار می رود و این طرح ها بصورت قرینه دوخته می شود . ( رجوع شود به بخش سوم ـ انواع فراورده های هنر سوزن دوزی ) در برخی از سوزن دوزیها که برای آویختن به دیوار تهیه می شود اسامی پیامبر ( ص )، ائمه و یا اسماء خدا و جملات دینی به چشم می خورد . علاوه بر این نوارهای سوزن دوزی تهیه می شود که به مصرف لبه‌ی چادر یا مصارفی دیگر می رسد .

در مناطق شهری و روستائی بلوچستان کمتر زن یا دختری را میتوان یافت که با این هنر اصیل و ارزنده آشنائی نداشته باشد و اصولا سوزندوزی آنچنان با زندگی زن بلوچ آمیختگی یافته که وقتی درصدد یافتن منشا و مبدا آن برآئیم در این کار توفیقی چندان نخواهیم یافت زیرا هر دختر بلوچ از سنین کودکی ، ضمن آموختن و انجام امور مربوط به خانه داری موظف به فرا گرفتن سوزن دوزی نیز هست و به سبب دخالتی که سلیقه های گوناگون در تهیه ی نوارهای سوزن دوزی دارد میتوان طرحها و نقشهای متنوع و اصیل سوزندوزی را در منطقه ی بلوچستان مشاهده نمود. بر این اساس میتوان به جرات گفت تقریبا تمام دختران و زنان بلوچ که در فاصله سنی 10 تا 45 سالگی قرار دارند با سوزن دوزی آشنایند

انواع نقوش سوزن دوزی

نقشهای عامیانه‌ی بلوچ پیچیدگی و ابهامی ندارد . هر نقش از ترکیب خطها شکل می گیرد . خطوط هندسی ، سه گوش و چهار گوش و خطوطی که با تلفیق به یکدیگر چند ضلعی می شوند و تداخل اَشکال در یکدیگر طرحهای مختلفی را می سازد .

آقای ذبیح الله ناصح در کتاب بلوچستان خود ، نقشهای سوزن دوزی را به طرحهای تاری ، چشم ، گل و حاشیه تقسیم کرده است ، که تقسیم درستی است ولی نقوش سوزن دوزی دارای تنوعی بیش از این است . نقوش را از لحاظ دیگری نیز و به چندین شکل می توان تقسیم کرد :

الف ـ با توجه به پارچه ای که طرح بر آن دوخته می شود ، که دو دسته اند : برخی طرحها بر پارچه شش تاری که تار و پودهای مشخصی دارد ، دوخته می شوند ، مثل : سراوانی دوچ ، پُرکار ، جَوَکْ و … و برخی طرحها بر هر نوع پارچه ای قابل دوختن هستند

ب ـ با توجه به اولین محل یا شهری که دوخت از آنجا طراحی شده است؛ مثل کویئه دوچ ، سراوانی دوچ و …

ج- نقشهایی که به کمک مُهر که در اصطلاح محلی به آن تَپّه ( tappa ) می گویند ، دوخته می‌شود ؛ مثل پلیوار ، مِرْچُکْ ، کَپّ نال و ... و بدون استفاده از مُهرمثل: ئِک زرافشان ، مُرْگْ پانْچ و ...

د ـ با توجه به میزان کار و ظرافتی که در آن به کار می رود به پُرکار ، میان کار و کم کار تقسیم می شوند .

بطور کلی طرحها به دو دسته ساده و مرکب تقسیم می شوند که از بهم پیوستن چند طرح ساده ، طرح مرکبی تشکیل می شود . منظور از ساده ، سادگی نوع دوخت نیست بلکه به معنی معرفی یک نقش است.

اینک به شرح هر کدام از نقوش می پردازیم . در ضمن نام طرحها در هر منطقه متفاوت است و ما سعی نموده ایم اسمی را که شهرت بیشتری دارد ، ذکر کنیم .

مواد اولیه اصلی سوزن دوزی نخ و پارچه می باشد . نخ را در رنگ های مختلف و معمولاً چنانچه اصالتش از بین نرفته باشد بیشتر به رنگ تیره انتخاب می کنند و 80% آن انواع رنگ قرمز می باشد . به طور کلی کاربرد رنگ نخ در سوزن دوزی به سه شکل رواج دارد :

1ـ یک رنگ ( قهوه ای یا سیاه یا سفید )

2ـ دو رنگ ( قهوه ای و قرمز )

3ـ هفت رنگ ( قهوه ای ، سبز ، زرد ، آبی ، سفید و سیاه ) که از شش رنگ استفاده می شود ولی معروف به هفت رنگ است .

در ضمن ترتیب رنگ ها در سوزن دوزی اهمیت زیادی دارد و اگر رنگها جابجا شوند ، از قانون دوخت سرپیچی شده و دوخت ، زیبا به نظر نمی رسد . ترتیب رنگها در هر منطقه ای متفاوت است. ترتیب ذکر شده در سراوان رایج است .

سوزن دوزان معمولاً نخ را از واسطه ها می خزند و بر حسب امکانات و سلیقه خود از نخ D .M.C فرانسوی که مرغوبتر است یا از نخ های پاکستانی استفاده می کنند . نخ پاکستانی در این منطقه به علت همجواری با پاکستان رواج بیشتری دارد .

نخ از نوع ابریشم یا پنبه ای می باشد که در قدیم از نخ های ابریشم استفاده می شد ولی امروزه از نخ های پنبه ای یا آکریلیک استفاده می شود .

پارچه‌ای که روی آن سوزن دوزی انجام می گیرد باید دارای دو ویژگی عمده جهت سهولت دوخت باشد : الف ـ داری تار و پودی مشخص باشد که به آن 6 تاری می گویند(پُرکار نام اولین نقشی است که روی این پارچه ها دوخته شده است . )ب ـ دارای تار و پودی راست بوده و کج راه نباشد پارچه بیشتر پنبه ای پاکستانی است که نازک و ریز باف بوده و برای محصولات پر کار در قطعات کوچک متناسب می باشد . پارچه را به صورت قطعات مورد نظر در آورده ، سپس طرح کلی سوزن دوزی را روی آن می دوزند این مرحله تا حدی نوع کار را مشخص می کند . مرحله بعد پر کردن فواصل است که در اینجا نوع دوخت متفاوت است . کپّ نال و زه پلیوار از دوختهای قدیمی هستند که شهرت زیادی دارند .(توضیح انواع نقوش در همین بخش آمده است ) قابل ذکر است که سوزن دوزان ماهر به غیر از نقش هایی که باید بر پارچه 6 تاری دوخته شوند ، بیشتر روی پارچه لباس را سوزن دوزی می کنند و از 6 تاری به صوت جداگانه ای که بعد بر پارچه لباس نصب شود ، استفاده نمی کنند .

انواع نقوش سوزن دوزی

نقشهای عامیانه‌ی بلوچ پیچیدگی و ابهامی ندارد . هر نقش از ترکیب خطها شکل می گیرد . خطوط هندسی ، سه گوش و چهار گوش و خطوطی که با تلفیق به یکدیگر چند ضلعی می شوند و تداخل اَشکال در یکدیگر طرحهای مختلفی را می سازد .

آقای ذبیح الله ناصح در کتاب بلوچستان خود ، نقشهای سوزن دوزی را به طرحهای تاری ، چشم ، گل و حاشیه تقسیم کرده است ، که تقسیم درستی است ولی نقوش سوزن دوزی دارای تنو ‍ عی بیش از این است .

نقشهای عامیانه‌ی بلوچ پیچیدگی و ابهامی ندارد . هر نقش از ترکیب خطها شکل می گیرد . خطوط هندسی ، سه گوش و چهار گوش و خطوطی که با تلفیق به یکدیگر چند ضلعی می شوند و تداخل اَشکال در یکدیگر طرحهای مختلفی را می سازد .

بطور کلی طرحها به دو دسته ساده و مرکب تقسیم می شوند که از بهم پیوستن چند طرح ساده ، طرح مرکبی تشکیل می شود . منظور از ساده ، سادگی نوع دوخت نیست بلکه به معنی معرفی یک نقش است.

اینک به شرح هر کدام از نقوش می پردازیم . در ضمن نام طرحها در هر منطقه متفاوت است و ما سعی نموده ایم اسمی را که شهرت بیشتری دارد ، ذکر کنیم .

الف ـ طرحهای ساده ، مانند:

جَوَک ، روچ بّر ، چَکَنْ ، جالار ، بَئـَنو ، صَباصَبا، کَشُّک، کئـارءِ پادَک، مُرْگْ پانْچ ، کَپُّک، تتک،  پُرُّک،ماه ءُ روچ ، دارُک، گورچَمّ ، مَندءُ بُلّو ، بورُّک ، بهار ، چَمّ ماهی، بُنُک ،گل ئـَئـُک ،کیـئـون ، کَلَمپُرُک ، شیرازه ( شیرازَگ ) ،حان گل ، پنچ آدینکی ، پیتی ، پلیوار ،مِرچُک ، پَردیسی ،هشاس (ته کاسه ) ، شولُّک ،دَکُّک ، پُرکار ، سَبزو ، دِژ ، چوئل ،پَراییز ، کلاهی چَکَن ، وَئـک ، بِسکوت دوچ ،ئـکّ ، نُه آدینکی ،سَرِ طائوس ،گل سرخ ،قلب جوانان ،کیچی دوچ ، کوه بندر

ب) طرحهای مرکب ، مانند:

سراوانی دوچ ،کویئـه دوچ ، هفتصد آدینکی ،گل بادام ، ئـِک زرافشان (گربند ) ،تلو موسم ،کپّ نال ، بال کبوتر ،پاد نُنُّک ،تاج پادشاه ، کُرْدَلُک ، گِرءُ هِلّ ، موسُم پُرکار ،گل کٌندی ، گل ایرکَشّ ،گل کوئـین ،موسم سَندوکی ، دل بنده ،شمس بانور ،شَرّین جَنِکّ

قابل ذکر است که نقوش سوزن دوزی بلوچ از تنوعی برخوردار است که بیان همه ی گستردگی آن در این مقاله به خاطر محدودیت آن ، نمی گنجد . تنوع این هنر هم اینک نیز در حال گسترش است ، ولی بسیاری از نقوش جدید از ترکیب طرحهای ساده ای که ذکر شد فراهم می آید.


نظرات کاربران
ارسال نظر